Xuân Trà là một xứ đạo thuộc giáo hạt Hố Nai, giáo phận Xuân Lộc, quy tụ phần lớn giáo dân gốc từ giáo xứ Trà Cổ, giáo phận Hải Phòng. Trên hành trình di cư về vùng đất mới, bên cạnh đức tin sống động, họ vẫn vẹn nguyên gìn giữ một di sản âm nhạc đặc biệt của cha ông: Hội Bát âm.
TỪ TÁM LOẠI NHẠC CỤ
Theo lời kể của các vị cao niên, Hội Bát âm được hình thành ngay từ những năm đầu lập xứ ở giữa thập niên 50 của thế kỷ trước. Đây vốn là một hình thức nhạc lễ truyền thống Việt Nam có nguồn gốc từ cung đình. Đặc trưng của loại hình này là sự phối hợp của tám loại nhạc cụ, tạo thành một tổng thể âm thanh vừa trang nghiêm, vừa đậm tính nghi lễ.
Tại Xuân Trà, bộ nhạc cụ được sử dụng gồm mõ, trắc, choáng, nhị hồ, sáo, sênh tiền, nguyệt cầm và mandolin. Ông Trần Cam Đường, một thành viên kỳ cựu của hội chia sẻ, trước đây nhóm được gọi là Phường Bát âm. Sau này, nhận thấy chữ “phường” dễ gây liên tưởng đến các hội hè dân gian đời thường, giáo xứ đã đổi tên thành Hội Bát âm để phù hợp hơn với không gian thánh thiêng. Điều đáng quý là trong số những nhạc cụ ấy vẫn còn nhiều hiện vật do chính các thành viên của hội từ nhiều thập niên trước tự tay chế tác. Tiêu biểu là bộ sênh tiền được các cụ gọt đẽo hoàn toàn thủ công. Dù trải qua năm tháng, lớp sơn bên ngoài đã phai bạc, dấu vết thời gian hiện rõ trên từng thanh gỗ, nhưng vẫn được sử dụng tốt trong các buổi phục vụ.
Trong sinh hoạt nhà đạo, Hội Bát âm giáo xứ chỉ phục vụ vào hai ngày trong năm là Thứ Năm và Thứ Sáu Tuần Thánh, theo quy định nghiêm ngặt từ các bậc tiền nhân. Toàn bộ dàn bát âm được dành riêng cho phụng vụ Tuần Thánh, tuyệt đối không đưa vào bất kỳ sinh hoạt đời thường hay nghi lễ gia đình nào để giữ trọn vẹn sự thánh thiêng và riêng biệt cho âm nhạc thờ phượng.
Sự riêng biệt ấy được thể hiện rõ nét qua hai lần xướng tấu trong suốt cả năm phụng vụ. Đầu tiên là vào chiều Thứ Năm Tuần Thánh, bản nhạc mang âm hưởng cung đình với tiết tấu vừa phải được cất lên khi linh mục rước Mình Thánh Chúa sang Nhà Tạm phụ. Những âm thanh vang lên biến không gian thánh đường thành một cuộc cung nghinh vị Vua Cao Cả, giúp giáo dân sốt sắng bước vào Tam Nhật Vượt Qua.
Nhưng xúc động nhất phải là đêm Thứ Sáu Tuần Thánh. Trong nghi thức tháo đanh và táng xác Chúa, khi toàn bộ không gian chìm vào tĩnh mịch, tiếng nhị hồ và tiếng sáo bỗng vút lên, dìu dặt theo điệu “lâm khốc”. Khúc nhạc mang âm hưởng trầm buồn nhưng không bi lụy, não nề, mà nhẹ nhàng như một lời ru xoa dịu tâm hồn. Tất cả cung bậc ấy đều hướng lòng người tín hữu chiêm ngắm sâu sắc mầu nhiệm Thương Khó.
Cha Laurenso Đỗ Nam Trấn, chánh xứ đương nhiệm, chia sẻ rằng khi mới về nhận nhiệm sở tại Xuân Trà, có dịp nghe lại tiếng nhạc dân tộc, cha đã không giấu được sự xúc động. Âm thanh ấy gợi nhắc cho cha ký ức thời trẻ tại quê nhà.
ĐỂ NHỮNG THANH ÂM VANG MÃI
Nếu phần lịch sử của Hội Bát âm là câu chuyện của thời gian, thì hiện tại của hội lại được dệt nên từ ký ức và trải nghiệm của từng thành viên. Đối với ông Trần Minh Sang, 55 tuổi, Trưởng hội đương nhiệm, sự hiện diện của Hội Bát được nuôi dưỡng bằng ký ức tuổi thơ của ông từ những năm đầu thập niên 1980. “Ngày ấy tôi còn là một đứa trẻ. Cứ mỗi dịp đầu mùa Chay, tối nào các cụ cũng trải chiếc chiếu bên góc sân nhà nguyện, vừa uống trà vừa tập dượt. Tiếng mõ, tiếng sênh vang lên giữa không gian làng đạo vừa lạ lẫm vừa cuốn hút. Tôi cứ đứng xem rồi bị cuốn vào lúc nào không biết”, ông Sang bồi hồi nhớ lại.
Và rồi, ông đã bắt đầu hành trình với chiếc mõ gỗ để giữ nhịp, sau đó nâng dần lên sênh tiền, nhị hồ, nguyệt cầm… Trải qua hơn 40 năm, từ chỗ là đứa trẻ học việc, giờ đây ông Sang đã giữ được nhiều vị trí khác nhau trong dàn nhạc, trở thành người đứng lớp, miệt mài truyền dạy lại cho thế hệ sau.
Người ta thường mặc định nhạc lễ cổ truyền là thế giới của những người tóc bạc. Nhưng ở Xuân Trà, sàn tập hôm nay lại là một bức tranh giao thoa thế hệ đẹp đẽ. Hội hiện có hơn 30 thành viên, người lớn tuổi nhất đã ngoài 60, nhưng cũng có những gương mặt mười chín, đôi mươi đầy nhiệt huyết. Đáng mừng hơn, ngay trong năm 2026 này, hội đã đón nhận thêm 6 bạn trẻ tự nguyện tham gia. Anh Lê Hoàng Vĩ, 23 tuổi, một trong những nhân tố trẻ của hội, là minh chứng cho thấy di sản sẽ không bao giờ già cỗi nếu được đặt vào tay những người trẻ đam mê. Gắn bó với hội đã 5 năm, Vĩ cho biết ban đầu anh đến xem chỉ vì tò mò. Vốn là một người chơi guitar hiện đại, khi chuyển sang ôm cây nguyệt cầm, anh đã phải mất rất nhiều thời gian để làm quen với cách bấm và nhịp điệu riêng của dàn bát âm. “Dẫu có nhiều loại nhạc cụ khác nhau, từ mõ gỗ, sênh tiền truyền thống cho đến cây mandolin phương Tây, nhưng khi tấu lên thì tất cả hòa quyện như một bản nhạc duy nhất”, Hoàng Vĩ chia sẻ.
Cũng đến với Hội Bát âm từ một cơ duyên khá tình cờ, anh Nguyễn Quốc Công, 30 tuổi, đảm nhận vị trí chơi đàn nguyệt. Bốn năm trước, sau khi nhận được lời mời từ một thành viên trong đội để tham gia phục vụ Tuần Thánh, anh quyết định thử sức với loại nhạc cụ truyền thống này. Trước đó, anh chưa từng chơi bất kỳ nhạc cụ dân tộc nào, nhưng nhờ có nền tảng guitar nên anh đã lựa chọn đàn nguyệt để bắt đầu. Những ngày đầu, khó khăn lớn nhất đối với anh là sự khác biệt về vị trí các nốt nhạc giữa hai loại đàn. Để theo kịp các thành viên khác, anh phải tự mày mò, ghi nhớ từng thế bấm và kiên trì luyện tập. Qua thời gian, kỹ năng dần được cải thiện và anh gắn bó với hội cho đến nay. Nhắc lại những kỷ niệm đáng nhớ, anh chọn nói về tình liên đới: “Dù hội quy tụ các thành viên ở nhiều độ tuổi khác nhau, nhưng các bác lớn tuổi luôn vui vẻ và nhiệt tình hướng dẫn người mới”.
Gìn giữ những nét sinh hoạt cổ truyền mang đậm bản sắc Việt Nam tại giáo xứ Xuân Trà là một điều vô cùng đáng quý. Sức sống của Hội Bát âm hôm nay không chỉ là việc bảo tồn một thể loại âm nhạc, mà quý giá hơn, đó là môi trường tuyệt vời để thế hệ trẻ học cách trân trọng, tiếp nối những giá trị đức tin và văn hóa của cha ông, giữa dòng chảy hối hả của cuộc sống hiện đại.
Hoàng Long
