Nếu lần theo những con đường quanh vùng Đại Hải (huyện Kế Sách, tỉnh Sóc Trăng cũ), nơi tập trung nhiều cộng đồng Công giáo, dễ thấy những cái tên nghe như có chung một gốc gác, như Đại Hải, Trung Hải, Nam Hải, Bắc Hải, Đông Hải… Đằng sau chữ “Hải” lặp đi lặp lại ấy là câu chuyện về những người Công giáo gốc Hải Phòng, hơn 70 năm trước đã tìm đến vùng đất mới ở miền Tây Nam bộ, từng bước dựng nên nơi cư trú, sinh hoạt nhà đạo và tạo thành nét văn hóa riêng biệt.
Vùng Cống Đôi
Theo người dân kể lại, trước đây khu vực có tên Cống Đôi phần lớn là ruộng đồng rộng lớn, quen gọi là “Điền Labas”, đặt theo tên một chủ điền từ Pháp qua. Sau khi người Pháp về nước, vùng đất này có thời gian bị bỏ hoang, cỏ lác mọc um tùm, đất dần trở nên hoang sơ, việc đi lại khó khăn, cá, lươn, ếch, rắn rất nhiều.
Năm 1954, vùng đất này được một số linh mục gốc Hải Phòng để mắt tới. Giáo phận Hải Phòng khi ấy do Đức cha Giuse Trương Cao Đại, O.P. coi sóc. Khi Đức cha cùng nhiều linh mục và giáo dân vào Nam, đã tìm nơi để các giáo đoàn ổn định cuộc sống và duy trì đời sống đạo.
Tư liệu của giáo xứ Đại Hải ghi đầu năm 1955, trong cuộc họp của các linh mục gốc Hải Phòng, có cha Đaminh Trần Quang Huy tình nguyện xuống vùng này để tìm cách thành lập họ đạo. Ngày 12.7.1955, khoảng 40 xe chở người cùng những căn nhà tiền chế đã được chuẩn bị trước đó về Cống Đôi lập nghiệp. Những gia đình đầu tiên đến từ các giáo xứ, giáo họ như Ngọc Lý, Cựu Viên, Bạch Long, Đông Lâm, Tân Kim… Tên gọi Đại Hải cũng từ đây mà có, chữ “Đại” được đặt để gợi nhớ Đức cha Giuse Trương Cao Đại, còn “Hải” là giáo phận Hải Phòng quê hương.
Những năm đầu di cư, giáo dân vừa phải dựng nhà, khai phá ruộng đất, vừa phải gầy dựng lại đời sống xứ đạo. Nhà thờ Đại Hải hồi đó chỉ là một ngôi nhà gỗ đơn sơ, về sau được làm bằng vật liệu kiên cố hơn. Ông Vũ Văn Thiện, 89 tuổi, một giáo dân, nhớ lại: “Tôi là một trong những người kỳ cựu còn lại từ hồi di cư vô Nam cho tới nay; hồi đó vất vả lắm, đến đây với hai bàn tay trắng, mọi thứ phải khởi đi từ số 0. Xưa chủ yếu làm nông, mỗi nhà được cấp cho bao nhiêu sào đất đó, rồi tự làm tự sống vậy”. Trong ký ức của ông Thiện, giáo đoàn mới phần đông vốn đã quen biết hoặc có chung xứ đạo, gốc gác, “Bà con toàn là đồng hương, nên cũng dễ hòa hợp, thích nghi, chung nếp sống, nếp sinh hoạt đạo, đỡ đần nhau, nên không thấy buồn nhiều”, ông kể.
Khi dân số tăng lên, các xóm đạo cũng được phân chia, mở rộng không gian cư trú và hình thành những họ đạo mới, trong đó có các giáo xứ mang chữ “Hải” trong tên gọi. Tuy vậy, nếu hỏi kỹ về nguồn gốc các nơi, thì không phải xứ nào có chữ “Hải” đều tách ra từ Đại Hải. Chẳng hạn, Trung Hải là một trong những cộng đồng hình thành sớm, gần như song hành với Đại Hải. Theo đó, tháng 8.1955, cha Phanxicô Đỗ Đức Hoàng đưa 102 gia đình thuộc họ Quỳnh Côi, Hải Phòng từ Rạch Bắp về vùng Đại Hải và thành lập một họ đạo mang tên Quỳnh Côi; đến năm 1967 thì đổi tên thành Trung Hải như hiện nay. Trung Hải vì thế có gốc Hải Phòng nhưng không phải là một giáo xứ tách ra từ Đại Hải. Giáo xứ Bắc Hải cũng hình thành từ một nhóm riêng: Ngày 6.5.1975, khoảng 30 gia đình lao động từ giáo phận Ban Mê Thuột cùng linh mục Đaminh Nguyễn Ngọc Giác về khu vực Đại Hải lập xóm mới, dần hình thành xứ đạo.
Khác với Trung Hải và Bắc Hải, giáo xứ Nam Hải được tách từ Đại Hải vào năm 1976. Sau đó, các xứ mới tiếp tục hình thành: Tân Hải tách từ Nam Hải năm 2017, Đông Hải tách từ Đại Hải năm 2018. Như vậy, Nam Hải và Đông Hải trực tiếp tách từ Đại Hải, Tân Hải tách từ Nam Hải; còn Trung Hải và Bắc Hải có nguồn gốc như vừa kể, dù cùng nằm trong vùng cư trú đông người Công giáo gốc Hải Phòng.
Những nếp xưa còn hiện diện
Sau hơn 70 năm, những thế hệ đầu tiên về đây dần thưa vắng, dễ hiểu vì đã hơn bảy thập niên đi qua. Lớp con cháu lớn lên trên vùng đất mới, nghề nghiệp cũng không còn giống cha ông. Nhưng trong đời sống các giáo xứ, vẫn có những nếp sinh hoạt nối con người hôm nay với cộng đồng Hải Phòng một thời, xa hơn là với quê gốc ở miền Đông Bắc bộ.
Trong lịch sử Công giáo Việt Nam, Hải Phòng thường được gọi là giáo phận dòng. Tiền thân của giáo phận Hải Phòng là địa phận Đông Đàng Ngoài, được thành lập năm 1679. Theo lược sử giáo phận ghi lại, năm 1757, Tòa Thánh trao công cuộc truyền giáo tại Đông Đàng Ngoài cho các thừa sai Dòng Đa Minh thuộc Tỉnh dòng Rất Thánh Mân Côi Manila, Philippines; và các ngài có cách tổ chức giáo phận rất đặc trưng, nhắm đến các sinh hoạt, chú trọng cổ võ lòng đạo đức, cũng như hướng dẫn thực hành những hình thức sống đạo gần với văn hóa Việt như vè vãn, khóc mồ, kiệu Đức Mẹ hoặc các thánh, múa dâng hoa, giã bạn… Về sau, từ địa phận này tiếp tục phân chia thành các giáo phận khác như Hải Phòng, Bùi Chu, Thái Bình, Bắc Ninh và Lạng Sơn, được nhắc đến trong lịch sử Công giáo Việt Nam với cái tên quen gọi là các “giáo phận dòng”. Truyền thống ấy theo những người Công giáo gốc Hải Phòng vào vùng Đại Hải và được tiếp nối trong đời sống đạo của các giáo xứ. Có thể nhận ra qua đời sống kinh nguyện, những hình thức sinh hoạt hội đoàn và sự gắn kết giữa các cộng đồng giáo dân. Một trong những nét được tiếp nối qua nhiều thế hệ là sinh hoạt của Huynh đoàn Giáo dân Đa Minh.
Tại giáo xứ Đại Hải và các giáo xứ chung quanh, Huynh đoàn Đa Minh trở thành một mối dây nối kết giáo dân giữa các cộng đồng. Một người thuộc giáo xứ này vẫn có thể gặp gỡ, cầu nguyện và sinh hoạt với người của giáo xứ khác. Các dịp tĩnh tâm, lễ bổn mạng hay những chương trình chung của hạt cũng là dịp để mối liên hệ ấy được duy trì. Bà Nguyễn Thị Thanh Tú, thành viên Huynh đoàn Đa Minh xứ Nam Hải nói sinh hoạt này được nhiều thế hệ trước truyền lại và lớp sau giữ gìn: “Ông bà trước kia đã có rất nhiều người là thành viên của dòng Ba Đa Minh rồi, từ ngoài Bắc đã có, sau di cư vô đây vẫn tiếp tục họp lại rồi duy trì tới giờ. Thời gian đầu chưa có huynh đoàn hay linh mục đặc trách, Liên Huynh đoàn lại càng không…, nhưng các cụ vẫn họp lại mỗi tuần để kinh kệ, đôn đốc nhau giữ lấy tinh thần của hội. Chính thế hệ đi trước đã gây dựng nền móng cho Liên Huynh đoàn Đại Hải được lớn mạnh như bây giờ”. Theo bà Tú, hiện Liên huynh quy tụ thành viên ở các xứ Đại Hải, Nam Hải, Trung Hải, Sa Keo, Tân Hải, Đông Hải, Từ Xá, Bô Na và Ninh Sơn.
Ở giáo xứ Nam Hải, Huynh đoàn Đa Minh cùng với Legio Mariae, Gia đình Phạt Tạ Thánh Tâm, Hội Con Đức Mẹ, Giới trẻ Đa Minh… góp phần tạo nên đời sống hội đoàn rất sinh động. Còn tại Đông Hải – giáo xứ trẻ nhất trong nhóm các xứ “Hải” – bà Vũ Thị Xoan, giáo dân xứ này cho biết: “Giáo xứ mới tách ra từ xứ mẹ Đại Hải chưa được chục năm, mọi sinh hoạt cũng vẫn còn giữ nguyên nếp cũ, không quá khác biệt. Từ khi trở thành một giáo xứ độc lập, cha sở cũng tạo điều kiện duy trì các hội đoàn, như Huynh đoàn Đa Minh, hội Cursillo, nhóm giới trẻ Con Đức Mẹ…”.
Đời sống đạo cũng được giữ từ gia đình. Việc cầu nguyện tại gia gắn với những dịp vui buồn, tưởng nhớ người đã qua đời, cầu xin cho người đau yếu hay tạ ơn. Ở các giáo xứ trong vùng Đại Hải, nếp sống ấy được thể hiện qua việc đọc kinh tối, ngắm nguyện trong Mùa Chay, kính các Thánh Tử đạo Việt Nam và những hình thức đạo đức bình dân khác.
Khi dòng người di dân xuôi về miền Tây, những gia đình từng quen với làng quê Bắc Bộ dần thích nghi với vùng đất kênh rạch, ruộng lúa và vườn cây. Đời sống kinh tế cũng thay đổi; bên cạnh làm ruộng, chăn nuôi và buôn bán, một số gia đình vẫn giữ những nghề gắn với quê cũ như làm giò chả, các loại mắm và bánh gia truyền. Những công việc này dù không tạo nên một làng nghề riêng, nhưng lại lưu giữ một phần ký ức thuộc về văn hóa quê hương. Nhìn những đổi thay trong gia đình và xóm đạo mình, ông Thiện hoài niệm: “Bây giờ lớp trẻ sau này toàn học xong rồi đi làm ăn xa, ở đây toàn người già, con nít, ruộng đồng cũng không còn mấy nhà làm nữa. Tới tuổi này rồi, tôi thấy ơn Chúa tuôn đổ trên xứ đạo nhiều lắm, đặc biệt là những cái gì thuộc về gốc gác, nguồn cội, vẫn được tiếp nối và duy trì”. Hơn 70 năm, chữ “Hải” vẫn còn nguyên trong tên các giáo xứ, một dấu vết lặng lẽ của một miền quê xa. Ký ức ấy hòa vào đời sống mới, trong gia đình, sinh hoạt nhà đạo và công việc sinh kế. Qua dòng thời gian, xóm đạo hôm nay mang một diện mạo vừa ghi dấu cũ, vừa rất miền Tây.
Anh Thư
