Báo chí Công giáo góp một phần rất lớn trong lịch sử báo chí Việt Nam, từ rất sớm và đa dạng, như tờ Nam Kỳ Địa Phận ra số đầu năm 1908. Nguyệt san Trái Tim Đức Mẹ thuộc dòng Mẹ Chúa Cứu Chuộc (trước năm 2017 có tên là dòng Đức Mẹ Đồng Công Cứu Chuộc) là một trong số đó, từng có lúc đạt mức 40.000 độc giả mua báo mỗi kỳ.
Cổ vũ tôn sùng trái tim Đức Mẹ
Đây là mục tiêu, lựa chọn và con đường mà tờ nguyệt san Trái Tim Đức Mẹ hướng tới qua các giai đoạn khác nhau, đặc biệt từ năm 1960-1975 tại Sài Gòn. Trong kỷ yếu của dòng này có đoạn viết: “Từ năm 1943, Anh Cả (linh mục Đaminh Maria Trần Đình Thủ – người lập dòng – NV) đã cổ động lòng tôn sùng Trái Tim Đức Mẹ ở một số giáo xứ, giáo họ thuộc GP Bùi Chu, và Anh ước mong có một tờ báo để truyền bá. Sau đó ở Hà Nội – năm 1948, một số tông đồ nhiệt thành bên cha Jeffro Đỗ Minh Thể, OP ở Ngọc Hà phát động Phong Trào Đền Tạ Trái Tim Vô Nhiễm Đức Mẹ và Nguyệt San Trái Tim Đức Mẹ. Phong trào đã quy tụ được rất đáng kể số hội viên tham gia… Khi vào miền Nam, công cuộc tông đồ bằng việc tái phát động Phong Trào Đền Tạ Trái Tim Vô Nhiễm Đức Mẹ được giáo quyền khi ấy là Đức cha Simon Hòa Nguyễn Văn Hiền, Giám mục GP Sài Gòn chuẩn nhận ngày 19.3.1960. Nguyệt San Trái Tim Đức Mẹ ra mắt số báo đầu tiên vào tháng 8 năm 1960…”.
Như vậy có thể nói, Trái Tim Đức Mẹ là một trong những ấn phẩm Công giáo gắn chặt với Phong trào Đền Tạ Trái Tim Vô Nhiễm Đức Mẹ, vì thế mà nội dung chính của tờ báo xoay quanh: Trái Tim Vô Nhiễm Đức Mẹ; lòng sùng kính Đức Mẹ; việc đền tạ; lần chuỗi Mân Côi; cải thiện đời sống; noi gương các nhân đức của Đức Mẹ; cầu nguyện và hy sinh để đền bù tội lỗi; phổ biến các thực hành đạo đức liên quan đến Fatima; đền tạ thứ bảy đầu tháng… “Sườn” cơ bản trong một số báo thường có mục và bài về các cuộc hiện ra của Đức Mẹ; chứng từ của chị Lucia; tin hành hương; hoạt động các hội đoàn Đức Mẹ ở Việt Nam và quốc tế; thơ, ca, truyện ngắn về Đức Mẹ; lời cầu xin; lời tạ ơn; chứng từ về những ơn được cho là nhờ Đức Mẹ chuyển cầu; các bài về Thánh Tâm Chúa Giêsu; Thánh Thể và các đại hội Thánh Thể; văn kiện Giáo hội; các bài giáo lý và thần học, giải đáp thắc mắc nhà đạo… Đặc biệt mỗi số có mục Đức Mẹ Muôn Phương hay Thế Giới Đức Mẹ, cập nhật và trích dẫn nhiều thông tin Đông Tây kim cổ xoay quanh Đức Mẹ; tin tổng hợp, tổng kết Phong trào Đền Tạ Trái Tim Đức Mẹ (thống kê các việc lành, dự lễ, lần chuỗi, rước lễ, hy sinh, tiền đóng góp…) theo từng giáo xứ ở khắp nước.
Hòa quyện hai nhịp đạo – đời, gần – xa
Dầu vậy, tờ báo không chỉ hoàn toàn cổ võ đạo đức bình dân và tách khỏi thời sự và tính báo chí. Trái Tim Đức Mẹ đã đăng nhiều nội dung liên quan đến Đức Giáo Hoàng Phaolô VI, nhiều vấn đề xoay quanh tin tức thế giới và trong nước. Có thể dẫn chứng như vào kỳ báo tháng 4.1965 có đăng các phát biểu của Đức Phaolô VI về hòa bình; kỳ báo tháng 5.1965 tiếp tục đề cập đến các thông điệp của giáo hoàng; kỳ tháng 6.1966, nhiều bài viết về cuộc thánh du tượng Mẹ Fatima trong nước; kỳ báo tháng 1+2 năm 1968 có bài viết về các vấn đề của thế giới; kỳ báo tháng 10.1969 có loạt bài kể về cuộc vận động phong thánh cho hai trẻ Phanxicô và Giaxinta bên Bồ Đào Nha; rồi mỗi kỳ Đại hội La Vang cũng được đưa tin bài phong phú… Nhìn chung, phần tin tức trong nước và thế giới được phân bố ở nhiều dạng thức như tin vắn, tin dài, thời sự, bài viết, bình luận…, và tên mục cũng thường xuyên thay đổi, làm mới. Một điểm nữa đáng kể ở nội dung trong mảng thời sự tin tức, bình luận Công giáo là Trái Tim Đức Mẹ khá phát triển thời kỳ Công đồng Vatican II (1962-1965) và những năm đầu hậu Công đồng, nên giai đoạn này có nhiều bài đặt ra những suy tư mới về Giáo hội và thế giới hiện đại như vai trò giáo dân, đời sống gia đình, cách thế cầu nguyện, việc canh tân đời sống Kitô hữu, mối quan hệ giữa lòng sùng kính Đức Mẹ và đời sống Tin Mừng…
Sẽ là thiếu sót nếu không nhắc đến các mục đậm tính văn hóa cũng như thơ văn, truyện ngắn, ghi nhận, phóng sự, tản văn, truyện tranh… được đăng đều đặn qua các kỳ báo. Sự xuất hiện của các thể loại này giúp tờ báo mềm mại, gắn kết với nhiều đối tượng độc giả hơn, vì gần gũi cuộc sống. Không chỉ đậm đặc “tính đạo”, nhiều mục như Hộp thư Mộng Huyền, Hộp Thư 1001, Tiếng nói bạn gái, Tâm Sự… còn là mối dây liên kết với độc giả rất mạnh qua những thắc mắc, tâm sự cuộc sống đạo – đời và những dòng nhắn gởi qua lại; mục “Đã an nghỉ trong Chúa” là góc dành riêng cho ai tín, với danh sách các linh hồn vừa qua đời trong tháng qua sự gởi gắm của bạn đọc, ân nhân. Liên kết độc giả gần xa, cầu nối bám sát vào tôn chỉ báo đã thể hiện rất sôi nổi ở mục Đại gia đình Fatima; theo đó hằng tháng, thông qua các thư và hình chân dung của các em thiếu nhi, thanh thiếu niên gởi về, tòa soạn tổng hợp và đăng tải danh sách, hình ảnh các thành viên mới gia nhập Đại gia đình Fatima khắp nơi, với 4 trang báo và một lá thư Ban Biên tập. Mục đố vui, câu đố, truyện cười, giải đáp pháp luật cũng xuất hiện trong nhiều năm. Và, như bao tờ báo từ xưa đến nay, trên Trái Tim Đức Mẹ cũng có các tin quảng cáo, thông báo, nhưng chia làm hai loại đạo và đời rất rõ: phần đạo thiên về các thông tin giới thiệu sách Công giáo mới; phần còn lại là nhà thuốc, thuốc Đông y, trường dạy cắt may, điện tử, xưởng tượng, công ty gỗ… Ở các kỳ báo phát hành dịp Xuân về Tết đến, chất văn hóa truyền thống, sự hài hước hóm hỉnh kiểu dân gian được thể hiện đậm hơn, ở cả hình thức bìa báo, minh họa lẫn nội dung các bài viết, như Con giáp thứ 12, Sớ tấu thiên tòa (số tháng 2+3, 1971), Năm Sửu – đem thân trâu ra tán dóc (số tháng 1+2, 1973), Dần với Cọp (số tháng 1+2, 1974), Chuyện Mèo trong năm Mão, Bấm đốt tay tính tuổi (số tháng 2+3, 1975),…
Ngoại trừ một số bài trên báo không ghi tên tác giả – được cho là do Ban Biên tập hoặc nhân viên tòa soạn thực hiện – còn lại phần lớn các trang mục đều có sự cộng tác bài vở của nhiều giám mục và linh mục trong và ngoài dòng, như Đức cha Đaminh Hoàng Văn Đoàn – Giám mục GP Qui Nhơn, Đức cha Micae Nguyễn Khắc Ngữ – Giám mục GP Long Xuyên; Đức cha Phaolô Nguyễn Văn Bình – TGM TGP Sài Gòn…; các linh mục Bùi Tuần (khi chưa thụ phong giám mục), linh mục Piô Ngô Phúc Hậu, linh mục Minh Đăng, linh mục Việt Thủy, linh mục Phúc Dân, linh mục Bùi Ngọc Trợ…, giúp nguyệt san có những chia sẻ về giáo lý, thần học và văn kiện Giáo hội, hoặc những bài phân tích có chiều sâu. Nói chung, với tất cả những gì chúng tôi vừa kể khi đọc lại báo cũ, rõ ràng nguyệt san Trái Tim Đức Mẹ với nội dung và hình thức đa dạng, từng góp phần làm phong phú cho đời sống Giáo hội và báo chí Việt Nam ở một giai đoạn nhất định, đồng thời là một tờ báo có bản sắc rất riêng.
MINH HẢI
