Nhà bà Maria Lê Thị Hát ở hẻm 50 đường Gò Dầu, quận Tân Phú, thuộc địa giới giáo xứ Nhân Hòa, giáp ranh với xứ Martinô. Từ đây đến nhà thờ Nhân Hòa khoảng 2km, trong khi nhà thờ Martinô trên đường Độc Lập chỉ cách nhà bà chừng 200-300 mét. Bà từng dự lễ, hát ca đoàn tại nhà thờ Martinô từ khi nơi này còn là giáo họ của xứ Tân Phú. Vì thế, vợ chồng bà đã xin giáo xứ Martinô tiếp nhận để sinh hoạt mục vụ lâu dài, theo sự phối hợp và chấp thuận của các cha sở liên hệ.
Câu chuyện của bà Hát không phải là trường hợp cá biệt. Ở những khu vực mà ranh giới giữa các giáo xứ chỉ là một con đường hay hẻm nhỏ, đời sống của giáo dân nhiều khi vượt qua những đường phân định giáo xứ. Điều đặt ra cho công tác mục vụ là làm thế nào để vừa tôn trọng địa giới, vừa đáp ứng những nhu cầu thực tế của người tín hữu trong tinh thần hiệp thông.
Khi nơi gắn bó vượt qua ranh giới địa lý
Ở khu vực giáo hạt Tân Sơn Nhì (TGP TPHCM), các giáo xứ Tân Hương, Martinô, Tân Phú, Bình Thuận, Nhân Hòa… nằm khá gần nhau, được phân định bởi những tuyến đường như Độc Lập, Gò Dầu, Phan Đình Phùng, Trương Vĩnh Ký, Nguyễn Hậu, Tân Hương hay Đường số 13. Vì khoảng cách gần hoặc thời gian sinh hoạt thuận tiện, có những giáo dân đăng ký sổ gia đình Công giáo tại một giáo xứ, nhưng lại thường xuyên dự lễ, tham gia hội đoàn hoặc phục vụ tại một giáo xứ khác.
Bà Hát là một ví dụ. Vốn là giáo dân xứ Tân Phú khi còn ở đường Trương Công Định, sau khi chuyển nhà, bà tiếp tục sinh hoạt tại giáo xứ Thánh Martinô, nơi đã trở nên thân thuộc với gia đình từ nhiều năm trước. Bà tham gia ca đoàn, Hội các bà mẹ Công giáo và Chương trình Thăng tiến Hôn nhân Gia đình. Với người phụ nữ 78 tuổi, chủ động xác định nơi mình thuộc về cũng là cách tránh những bất tiện khi gia đình có hữu sự. Bà nhận xét: “Nhiều gia đình cũng ở ranh giới gần nhà tôi, tuy cư ngụ đã lâu, nhưng vẫn không chịu nhập xứ. Đến khi cần việc mới vội vã chạy đi xin giấy tờ, gây khó cho cha sở và bất tiện cho mình. Theo tôi, chủ động xin nhập xứ vừa giúp các cha quản xứ dễ bề quản lý, mà mình cũng chủ động trong các sinh hoạt sống đạo”.
Ở giáo xứ Khiết Tâm (hạt Thủ Đức) câu chuyện lại mang một sắc thái khác, khi địa giới hành chính đan xen với sự dịch chuyển của dân cư. Gia đình ông Nguyễn Đình Thuyên vốn là giáo dân Khiết Tâm, sinh sống trong một con hẻm ngay bên cạnh nhà thờ. Khi chuyển đến nơi ở mới trên Quốc lộ 1A, gần chợ Tam Bình, nơi có một phần nằm trên địa giới của giáo xứ Tam Hải, phần khác thuộc xứ Khiết Tâm, và gia đình ông Thuyên cư ngụ ở vùng ranh giới. Đó là lý do trong hơn 10 năm qua, gia đình ông vẫn duy trì mối gắn bó với cộng đoàn cũ, nhưng vẫn tham gia hội đoàn, dự lễ và đóng góp tại cả hai giáo xứ. Khi ông Thuyên đau yếu rồi qua đời, giáo xứ Khiết Tâm vẫn lo liệu các nghi thức Xức dầu, nguyện kinh và an táng. Anh Giuse Nguyễn Minh Trí, con ông Thuyên, kể: “Vì gia đình cư ngụ trên địa giới giáo xứ Tam Hải, nên ông trùm giáo khu đã xin phép cha sở để những ngày sau hết của cha tôi được giáo xứ Khiết Tâm lo liệu chu toàn, đồng thời cũng được an nghỉ nơi Đất Thánh của xứ gốc như di nguyện của ông”. Với gia đình ông Thuyên, “xứ gốc” không chỉ là một địa danh trong sổ sách. Đó còn là nơi lưu giữ ký ức, những mối quan hệ và một cảm thức thuộc về, được hình thành qua nhiều năm.
Nếu chỉ nhìn vào sự thuận tiện của giáo dân, câu chuyện vùng ranh giới có thể trở nên đơn giản, tiện đâu thì dự lễ, quen đâu thì sinh hoạt. Nhưng thực tế cho thấy, cách làm ấy cũng có thể tạo ra những hệ lụy cho đời sống cộng đoàn. Tại giáo xứ Văn Côi, khu vực giáp các giáo xứ Tân Châu, Phú Trung, Tân Việt, Đền thánh Giuse và Đắc Lộ, ông Nguyễn Anh Vũ – một giáo dân đã sống ở đây hơn 30 năm – nhận thấy giáo dân vùng giáp ranh thường chọn nơi thuận tiện để tham dự thánh lễ. Phía đường Trường Chinh hoặc góc Bảy Hiền có người sang Đền thánh Giuse, nhà thờ Đắc Lộ; các khu vực khác lại đến Tân Châu, Tân Việt hoặc Phú Trung. Trong sổ sách giáo xứ có 1.000 giáo dân, nhưng số người dự lễ và tham gia sinh hoạt thực tế tại Văn Côi đã giảm đáng kể. Một trong số giáo hữu cư ngụ ở tuyến hẻm chữ Y trên đường Tái Thiết – ranh giới giữa Văn Côi và xứ Phú Trung – vì gần với Phú Trung hơn nên tham gia sinh hoạt ở đây trong thời gian dài là gia đình ông Nguyễn Văn An. Đến khi có tang sự, cưới hỏi, gia đình mới phát hiện “hộ khẩu” không thuộc Phú Trung và phải tìm về Văn Côi để giải quyết thủ tục.
Câu chuyện ranh giới xứ đạo tại giáo hạt Xóm Mới cũng mang một hình thái phong phú, nơi trên cùng một tuyến đường có những giáo xứ chỉ cách nhau vài trăm mét, hoặc đối diện bên này đường với bên kia. Cụ thể, trên đường Thống Nhất có năm xứ liền kề là Thái Bình, Hà Nội, Hà Đông, Bắc Dũng và Tử Đình. Khu vực ngã tư Thống Nhất – Lê Đức Thọ có ranh giới giữa xứ Hà Nội và xứ Lạng Sơn.
Bà Maria Nguyễn Thị Kim Liên, giáo dân xứ Hà Nội, từ năm 2007 đã tham gia Lớp Kinh Thánh cầu nguyện tại xứ Lạng Sơn khi xứ nhà chưa tổ chức lớp này, dù con cái vẫn dự lễ và học giáo lý tại xứ Hà Nội. Trong gia đình bà từng có người xin cử hành lễ cưới tại nhà thờ Thái Bình và được hai vị mục tử liên hệ chấp thuận. Bà cũng từng chứng kiến những trường hợp lễ an táng được cử hành tại xứ lân cận do người qua đời đã phục vụ ở đó nhiều năm; hoặc một tân tòng được rao hôn phối trong khi tiếp tục bổ sung những giấy tờ còn thiếu. Từ những trải nghiệm ấy, bà nhận thấy cách ứng xử mục vụ ngày nay đã có nhiều thay đổi: “Thời xưa nghiêm lắm, mục vụ hôn phối, an táng hay Bí tích đều phải tuân thủ xứ nào thì cử hành ở xứ đó. Về sau, các mục tử dần linh động và cởi mở hơn, nhằm đáp ứng tâm tư và nguyện vọng thực tế của bà con tín hữu”.
Sự linh động mục vụ trong tinh thần đồng hành
Linh mục Gioan Baotixita Phạm Minh Đức, chánh xứ Thái Bình, từng chấp thuận cho một số giáo dân xứ Hà Nội và các xứ lân cận cử hành lễ hôn phối tại nhà thờ Thái Bình, cho rằng đây là nhu cầu có cơ sở, nhất là khi những người này từng tham gia các hoạt động tại đây. Cha nói:“Đa phần các anh chị này đã có thời gian tham gia ca đoàn, giáo lý viên ở đây, nên muốn ngày trọng đại diễn ra trong không khí gần gũi, ấm cúng. Tôi cho rằng đó là nhu cầu chính đáng”.
Cha Giuse Hoàng Đình Hải, chánh xứ Hà Nội, cũng nhấn mạnh sự cần thiết của cách tiếp cận này: “Mục vụ không chỉ là giữ đúng quy định, mà đôi khi cần có sự linh động nhằm đáp ứng nhu cầu, giúp người giáo dân đến gần với Giáo hội hơn”. Theo cha Hải, những nguyên tắc liên quan đến hôn phối, an táng và các thủ tục Bí tích vẫn cần được giữ vững theo quy định của Giáo hội. Dầu vậy, trong những trường hợp đặc biệt, sự cảm thông và phối hợp giữa các linh mục có thể giúp tháo gỡ những khó khăn cụ thể. Giáo dân vùng ranh giới xin cử hành tại xứ khác có thể được giới thiệu và tiếp nhận với sự đồng thuận của hai bên.
Dù vẫn khuyến khích bà con giữ tinh thần “ở xứ nào sinh hoạt xứ đó”, nhưng theo ông Tôma Aquinô Lưu Anh Tuấn, Chủ tịch HĐMV giáo xứ Martinô, sau khi Martinô trở thành giáo xứ từ 13 năm trước, một bộ phận giáo dân ở khu vực giáp ranh vẫn tiếp tục gắn bó với nơi từng sinh hoạt. Ban hành giáo đã rà soát, làm lại sổ gia đình Công giáo theo nguyện vọng chính đáng. Cách làm này, theo ông Tuấn, vừa tôn trọng giáo dân, vừa giúp đời sống mục vụ có trật tự và rõ ràng hơn.
Trong tinh thần đồng hành, vừa thực hiện việc kiện toàn việc lưu trữ sổ gia đình Công giáo, giáo xứ Văn Côi cũng đồng thời phổ biến địa giới để các giáo hữu hiểu rõ và tuân theo. Theo quy định mục vụ của giáo xứ, các lễ tang và lễ cưới của giáo dân thuộc địa giới Văn Côi được cử hành tại xứ nhà. Cách làm này giúp nhiều gia đình vùng giáp ranh chủ động xin nhập xứ hoặc cập nhật thông tin, qua đó việc quản trị cộng đoàn dần đi vào nền nếp.
Như vậy, linh động trong mục vụ không đồng nghĩa với xóa nhòa ranh giới. Sự rõ ràng về địa giới, hồ sơ và trách nhiệm mục vụ vẫn cần thiết để mỗi cộng đoàn biết mình đang chăm sóc ai, chịu trách nhiệm về điều gì, và phối hợp với giáo xứ bạn ra sao. Ông Giuse Nguyễn Văn Dương, Phó giáo khu Trinh Vương, thuộc giáo xứ Khiết Tâm, gọi các thành viên ban hành giáo và người phụ trách giáo khu là những “cánh tay nối dài” giữa giáo xứ và bà con tín hữu vùng giáp ranh. Trong những trường hợp hữu sự, họ là những người trực tiếp liên hệ với giáo xứ lân cận, trình bày hoàn cảnh và tìm kiếm sự đồng thuận để người tín hữu được chăm sóc mục vụ chu đáo.
Những câu chuyện tại các giáo xứ cho thấy địa giới vừa cần được tôn trọng, vừa cần được áp dụng với sự phân định mục vụ. Địa giới giúp xác định trách nhiệm, giữ trật tự và bảo đảm việc quản trị cộng đoàn. Tuy nhiên, địa giới không thể trở thành lý do để ngăn cản việc cộng tác, phục vụ hay chăm sóc người bệnh và người hấp hối trong những hoàn cảnh chính đáng.
Một con đường có thể phân chia địa giới hai giáo xứ, nhưng không nhất thiết phải trở thành khoảng cách giữa những người cùng một đức tin. Khi được đặt trong tinh thần hiệp thông, những đường ranh ấy có thể trở thành nơi các cộng đoàn gặp gỡ, cộng tác và cùng nâng đỡ, liên đới với nhau. Bởi sau mỗi địa giới vẫn là những người tín hữu cần được đón nhận, đồng hành và yêu thương.
BÍCH VÂN
