Giữa tháng 6, giáo phận Cần Thơ đã có bài giới thiệu về mẫu ảnh và tượng được chuẩn hóa của chân phước Phanxicô Xaviê Trương Bửu Diệp. Sau khi đọc lại bản giới thiệu sơ lược về quá trình phục dựng ảnh, tượng cha Diệp, người viết muốn tìm hiểu thêm về những câu chuyện phía sau hành trình ấy. Sau cuộc trò chuyện với linh mục Phêrô Vũ Văn Hài, Tổng Đại diện giáo phận Cần Thơ, chúng tôi quyết định tìm gặp điêu khắc gia Bùi Hải Sơn – người được nhắc đến trong bản giới thiệu mẫu ảnh, tượng.
Một mối duyên lành
Trong căn phòng khách ấm cúng, trang trí đơn giản với một vài tác phẩm điêu khắc, bên tách trà còn nghi ngút khói, điêu khắc gia Bùi Hải Sơn kể về hoàn cảnh tình cờ đưa mình cộng tác vào việc phục dựng bức ảnh và làm tượng cha Diệp, mà ông nói vui là có chút tâm linh, kỳ diệu.
Bức ảnh chân dung hiếm hoi của cha Phanxicô Xaviê Trương Bửu Diệp ban đầu được Đức cha Emmanuel Lê Phong Thuận (1930-2010), cố Giám mục chánh tòa giáo phận Cần Thơ, lưu giữ. Trong khi đó, nhiều năm trước khi tấm ảnh gốc được tìm thấy, các ảnh chân dung cha Diệp lưu truyền trong dân chủ yếu là những bản họa lại dựa trên hình vẽ, nên chưa phản ánh thống nhất diện mạo của ngài. Nhận thấy giá trị đặc biệt của tư liệu gốc này, Đức cha Emmanuel đã trao lại cho cha Phêrô Nguyễn Văn Mễn cất giữ cẩn trọng. Đức cha Thuận và cha Mễn đều xuất thân từ họ đạo Cồn Phước (GP Long Xuyên), quê hương của cha Phanxicô Xaviê Trương Bửu Diệp.
Nhiều năm trước, khi cha Carôlô Hồ Bặc Xái còn là Tổng Đại diện giáo phận Cần Thơ, cha cũng đã trăn trở về việc thực hiện một pho tượng mới của cha Diệp sao cho phản ánh chân thực nhất dung mạo của vị mục tử hiền lành, chân chất. Cũng đôi ba lần cha Xái gợi ý với điêu khắc gia Bùi Hải Sơn về ý định ấy, nhưng vì nhiều lý do, công việc đành bỏ ngỏ…
Sau này, khi Tòa Thánh công bố việc tuyên phong chân phước, cha Phêrô Vũ Văn Hài đã tìm đến cha Phêrô Nguyễn Văn Mễn xin phép rước tấm hình gốc được bảo quản kỹ lưỡng bao nhiêu năm nay về lại nhà thờ Chánh tòa Cần Thơ, làm căn cứ để phục dựng và chuẩn hóa chân dung cha Trương Bửu Diệp, từ đó chế tác pho tượng mới của ngài. Một lần nữa, cha Hài được cha Xái gợi ý tìm đến ông Sơn để làm tượng, dựa vào tấm ảnh chân dung được rước về từ Long Xuyên. Trong khi cha Hài vẫn còn băn khoăn chưa biết người mình sắp tìm gặp là ai, một đoàn khách từ Đồng Nai đến thăm nhà thờ Chánh tòa Cần Thơ cũng ngỏ ý giới thiệu cho giáo phận một điêu khắc gia có thể đảm nhận công việc làm tượng cha Diệp. Ít ngày sau, cha Hài cùng một số linh mục theo đoàn đến xưởng điêu khắc được giới thiệu, lúc đó mới nhận ra đây cũng chính là xưởng của ông Sơn, người mà cha Hồ Bặc Xái trước đó đã gợi ý.
Với ông Sơn, sự trùng hợp ấy chắc chắn không phải là kết quả của một sự sắp đặt từ con người. Bản thân ông cũng chưa bao giờ chủ động tìm cách tiếp cận hay đề nghị được nhận công việc. “Tôi cũng có lòng muốn cộng tác trong công việc chuyên môn này vì là người con được đào tạo và trưởng thành từ giáo phận Cần Thơ, vậy nên mọi sự diễn ra như được bề trên định liệu đúng lúc”, ông tâm sự.
Tìm lại một dung mạo lịch sử
Khi được hỏi về quá trình thực hiện, ông Sơn khiêm tốn khẳng định: “Tôi không phải tác giả của bức tượng này”. Theo ông, đây không phải một tác phẩm sáng tạo cá nhân, mà là công việc chuẩn hóa hình ảnh chính thức của giáo phận Cần Thơ, dựa trên nguồn tư liệu lịch sử xác thực. Vì thế, điều quan trọng nhất là sự trung thực với nguyên mẫu: “Tác giả lớn nhất chính là cha Diệp, còn chúng tôi chỉ là những người làm công việc chuyên môn, với trách nhiệm góp phần trả lại hình ảnh đúng nhất có thể”. Ông cho biết toàn bộ quá trình làm tượng là kết quả làm việc của một nhóm gồm những người có kinh nghiệm. Mỗi người đảm nhận phần việc thuộc chuyên môn, cùng hướng đến một mục tiêu chung là xây dựng một mẫu hình chính thức có cơ sở lịch sử, đủ độ tin cậy để sử dụng lâu dài.
Tấm ảnh gốc được số hóa với độ phân giải cao, sau đó phục hồi từng chi tiết đã mờ, nhòe hoặc hư hỏng theo thời gian. Khác với cách làm phổ biến hiện nay là sử dụng trí năng nhân tạo để tái tạo khuôn mặt, toàn bộ quá trình phục hồi đều được thực hiện thủ công. “AI có thể tạo ra một khuôn mặt đẹp hơn, nhưng điều chúng tôi cần là hình ảnh đúng với nguyên mẫu”, ông Sơn nói. Từng đường nét trên gương mặt, từng nếp áo hay vùng sáng tối đều được đối chiếu cẩn trọng với ảnh gốc, để bảo đảm hình ảnh sau khi phục dựng vẫn giữ được thần thái và tính chân thực của nhân vật lịch sử.
Chỉ sau khi ảnh chân dung được chuẩn hóa, nhóm mới bắt đầu chế tác pho tượng. Từ một bức ảnh chụp chính diện duy nhất, ông Sơn và nhóm đã dựa trên cấu trúc giải phẫu, nhân trắc học và những tư liệu liên quan để tái dựng hình khối ba chiều của khuôn mặt và cơ thể, từ đó chế tác một pho tượng chân dung phù hợp với nguyên mẫu lịch sử. Với người làm nghề, đó là thử thách không nhỏ, bởi chỉ cần chủ quan thêm bớt một chi tiết, có thể sẽ khiến khuôn mặt trở nên khác đi. Suốt quá trình thực hiện, điều được đặt lên hàng đầu là sự trung thành với nguyên mẫu. Chính vì vậy mà bản quyền của mẫu ảnh chuẩn hóa và mẫu tượng chân dung mới thuộc về giáo phận Cần Thơ, bởi đây là hoa trái của một quá trình chuẩn hóa phục vụ đời sống phụng vụ và lòng sùng kính của cộng đoàn, chứ không phải một tác phẩm nghệ thuật mang dấu ấn riêng của cá nhân.
Khác với nhiều mẫu tượng được thực hiện trước đây dựa trên những tư liệu chưa thống nhất, pho tượng mới được xây dựng từ ảnh chân dung gốc vì thế từng chi tiết đều được cân nhắc kỹ lưỡng. Nếu các mẫu tượng trước đây thường diễn tả cha Diệp với dáng vẻ mạnh mẽ, mang tính biểu tượng cao – đặc biệt là hình ảnh cha cầm thánh giá giơ lên cao – thì pho tượng mới hướng đến hình ảnh một vị mục tử hiền lành, gần gũi và khiêm nhu. Dáng đứng thẳng nhưng tự nhiên, hai tay khép trước người, tay trái ôm cuốn Phúc Âm sát ngực, tay phải cầm cành thiên tuế buông nhẹ theo thân mình. Không có những cử chỉ cường điệu hay tư thế uy nghi trên pháp trường như một số ảnh tượng các vị tử đạo. Ông Sơn cho biết, chính sự giản dị ấy mới phản ánh đúng con người của cha Diệp, một linh mục miền Tây sống gần gũi với giáo dân, và sẵn sàng hiến mạng sống vì đoàn chiên. Pho tượng ban đầu được tạo mẫu bằng đất sét cao 2.6 mét, sau đó chuyển sang mẫu composite để tiếp tục hoàn thiện, trước khi được đúc bằng chất liệu đồng đỏ. Trong suốt quá trình này, ông cũng nhiều lần trao đổi với giáo phận để thống nhất những điều chỉnh cần thiết.
Có lẽ cũng vì hiểu rõ ý nghĩa ấy mà trong suốt cuộc trò chuyện, điêu khắc gia Bùi Hải Sơn hầu như không nhắc đến vai trò cá nhân. Như ông quan niệm, đây không chỉ là một công việc chuyên môn, mà còn là cách gìn giữ một hình ảnh chân thật, để từ nay, bất cứ nơi đâu, khi chiêm ngắm ảnh và tượng cha Diệp, người tín hữu đều có thể gặp gỡ cùng một dung mạo gần gũi, thân quen với tất cả sự tôn trọng dành cho lịch sử và đức tin.
Sau gần sáu tháng thực hiện, pho tượng đồng chân dung chân phước Phanxicô Xaviê Trương Bửu Diệp, được chế tác theo mẫu ảnh đã chuẩn hóa, hoàn thành và được làm phép ngày 30.6.2026, chỉ ít ngày trước thánh lễ tuyên phong chân phước. Tượng được đặt bên cạnh phần mộ của ngài tại Trung tâm hành hương Tắc Sậy – nơi mỗi ngày đón hàng ngàn người hành hương từ khắp nơi tìm đến cầu nguyện, tạ ơn.
ANH THƯ
