Độc đáo “đền chui” miền Gia Kiệm

Nhắc về giáo hạt Gia Kiệm thuộc giáo phận Xuân Lộc, nhiều người thường nghĩ ngay đến một vùng đất trải dài hai bên Quốc lộ 20 với mật độ nhà thờ dày đặc, nơi đời sống đạo của mỗi tín hữu không ngừng sôi động và gắn kết. Dẫu vậy, bên cạnh những ngôi thánh đường quen thuộc, một nét đẹp khác của nếp sống đạo bình dân vẫn hiện diện cách âm thầm nơi các giáo họ, giáo xóm, đó là những đài thánh nằm ngay bên đường làng, nơi người dân tụ họp đọc kinh mỗi tối. Từ hình thức đài truyền thống, người giáo dân nơi đây đã sáng tạo nên một kiểu đài độc đáo, gọi là “đền chui”.

Sở dĩ có tên gọi “đền chui” là bởi công trình được xây dựng như một cổng chào, phía trên là đài thánh, phía dưới là lối đi cho người và xe cộ. Tại giáo hạt Gia Kiệm, hai công trình có lối kiến trúc đặc biệt này là Đền Thánh Gia tại giáo xứ Võ Dõng và Đền Thánh Giuse thuộc giáo xứ Gia Yên. Mỗi nơi đều mang một câu chuyện riêng.

ĐỀN THÁNH GIA GIÁO XỨ VÕ DÕNG

Từ Quốc lộ 20 hướng lên Đà Lạt, rẽ vào con đường nhỏ mang tên Xóm Thánh Gia, một công trình như chiếc cầu nhỏ bắc ngang lối đi hiện ra. Phía trên, tượng gia đình Thánh đứng dưới một mái đỡ đơn giản, phía sau là Thánh Giá. Bên dưới, dòng người và xe cộ vẫn qua lại bình thường. Từ mặt đường lên đến nền đền cao 3.8 mét, góc phải có bậc thang dẫn lên. Tại đây, vào các buổi tối thứ Tư, thứ Năm và thứ Bảy hằng tuần, bà con trong xóm lại quy tụ để đọc kinh. Vài người trẻ lên lầu gác, người già yếu ngồi bên dưới, tất cả cùng hướng ánh mắt lên đài thánh trong bầu khí trang nghiêm. Đặc biệt trong Mùa Chay, nơi đây còn là điểm quy tụ cho các giờ ngắm nguyện; riêng dịp lễ Thánh Gia, cộng đoàn tổ chức thánh lễ ngay dưới chân đền.

Ít ai biết rằng, công trình hôm nay là kết quả của một hành trình kéo dài hàng chục năm. Ông Nguyễn Viết Khẩn, cựu trưởng ban hành giáo giáo họ, kể rằng năm 1954, một nhóm giáo dân từ miền Bắc, chủ yếu thuộc làng Hà Quang, giáo xứ Hải Nhuận, hạt Quần Phương, giáo phận Bùi Chu, đã đến vùng đất này khai hoang lập nghiệp, đời sống người dân chẳng khi nào cách biệt với sinh hoạt tôn giáo. “Để nuôi dưỡng đời sống đức tin, năm 1963, các tín hữu đã dựng một tượng đài nhỏ ngay giữa con đường trong xóm để kính Danh Cực Thánh Chúa Giêsu. Tượng đài khi ấy gồm tượng Chúa Hài Đồng ôm thập giá, đặt trên bệ cao khoảng ba mét. Người dân quen gọi là đền Nazareth”, ông Khẩn cho biết.

Thời gian trôi qua, đời sống kinh tế dần ổn định. Đến năm 1969, khi phương tiện giao thông như xe lam, xe máy xuất hiện nhiều hơn, việc lưu thông qua lại trở nên thường xuyên, đài thánh nằm giữa đường bắt đầu gây một vài bất tiện. Cũng vào thời điểm đó, mùa màng thuận lợi, đặc biệt là cà phê được giá, đời sống người dân khấm khá hơn. Từ đó, một sáng kiến được đưa ra là xây dựng đài thánh trên cao, để bên dưới vẫn có thể lưu thông. Ý tưởng “đền chui” đầu tiên của xóm Thánh Gia ra đời từ đó. Người dân cùng nhau đóng góp công sức và tài chính để dựng nên công trình như hiện nay. Năm 1990, một ân nhân trong xóm tiếp tục dâng tặng thêm hai tượng Đức Mẹ và Thánh Giuse, làm cho đài thánh trở nên hoàn chỉnh hơn. Năm 2017, công trình được lát đá lại, khang trang và sạch đẹp như bây giờ.

Hiện nay, toàn giáo xứ Võ Dõng có 18 giáo xóm, mỗi xóm đều có một quan thầy và một đài thánh riêng. Tuy nhiên, đền Thánh Gia vẫn giữ một vị trí đặc biệt vì vừa mang một nét kiến trúc độc đáo, cũng như chứa đựng dấu tích sống động của một thời khai khẩn.

ĐỀN THÁNH GIUSE GIÁO XỨ GIA YÊN

Nếu như đền Thánh Gia mang dấu ấn của hơn nửa thế kỷ, thì đền Thánh Giuse tại giáo xứ Gia Yên lại là một công trình mới hơn, được xây dựng chỉ khoảng gần một thập niên trở lại đây. Nhưng chiều sâu lịch sử của thánh đài này cũng chẳng hề thua kém.

Đền Giuse nằm trong khu vực giáo họ Thánh Giuse, một trong năm giáo họ của giáo xứ Gia Yên, vốn được thành lập do một nhóm giáo dân thuộc các giáo xứ như Quảng Nạp, Cầu Mễ, Cầu Yên, Hải Nạp thuộc giáo phận Phát Diệm, trong đó thành phần đông nhất là giáo dân gốc Quảng Nạp, với bổn mạng là thánh Giuse, vì thế thánh nhân được chọn làm vị bảo trợ của mọi người trong giáo họ.

Trước khi có công trình hiện tại, nơi đây chỉ là một đài đơn sơ nằm nép bên con đường, được dựng từ khoảng những năm 1970, mà người dân quen gọi là “Đền Một Cột”. Khoảng 10 năm trước, khi nhu cầu sinh hoạt tôn giáo tăng lên và điều kiện kinh tế cho phép, cộng đoàn giáo họ đã cùng nhau xây dựng lại đài thánh khang trang hơn. Ngôi đền có chiều cao từ mặt đất lên đến đỉnh khoảng 9 mét, riêng phần mái vòm cao chừng 5 mét, rộng 4.2 mét. Toàn bộ được ốp đá đen, nổi bật ở giữa là tượng Chúa chịu nạn, hai bên là tượng Đức Mẹ và Thánh Giuse bồng Chúa Hài Đồng, tất cả đều bằng đá trắng, tạo nên sự tương phản rõ nét và trang nghiêm.

Điểm đặc biệt của đền Thánh Giuse không chỉ nằm ở kiến trúc, mà còn ở nhịp sống đạo diễn ra xung quanh. Trước đây, mỗi tối, người dân trong xóm đều tụ họp đọc kinh, theo từng giới luân phiên. Khi đến giờ, tiếng kẻng vang lên, mọi người tự động sắp xếp công việc để ra đền cầu nguyện. Ngày nay, dù nhịp sống có phần bận rộn hơn, truyền thống này vẫn được duy trì. Vào giờ kinh, toàn bộ khu vực gần như “nhường chỗ” cho sinh hoạt này. Ông Vũ Văn Nam, trùm phó giáo họ kể: “Người dân xếp ghế nép một bên đường, hướng lên đài thánh, xe cộ hạn chế qua lại, mọi người đi chậm, giữ yên lặng, tạo nên một không gian vừa linh thiêng, vừa đầy tính cộng đồng”. Trong Mùa Chay, dưới chân đền được căng một tấm màn tím, bà con cùng nhau ngắm nguyện. Đến tháng Hoa kính Đức Mẹ, khi tới phiên trực của giáo họ, đoàn rước sẽ xuất phát từ đền, đi vòng quanh các con đường trong xứ, rồi tiến về nhà thờ. Truyền thống này đã có từ những ngày đầu thành lập giáo xứ, và vẫn được gìn giữ cho đến hôm nay.

Những ngôi đền vẫn đứng đó như minh chứng cho đức tin của bao thế hệ tín hữu. Người ta có thể đi qua một con đường, nhưng cũng đồng thời bước qua một không gian thiêng liêng. Những công trình “đền chui” vừa mang giá trị tôn giáo, và cũng là một phần ký ức cộng đồng, nơi mỗi người con của xóm đạo có thể tìm về để cầu nguyện và nhớ về hành trình của một xóm đạo mà cha ông đã cùng dựng xây, từ những ngày đầu.

Hoàng Long