Những tượng thánh Tử đạo Việt Nam ở họ đạo Chợ Quán

Giữa không gian trầm mặc của ngôi thánh đường Chợ Quán được xây cách đây đúng 130 năm, khẽ khàng bước vào cửa chính là đã có thể chiêm ngưỡng ngay dãy tượng thánh Tử đạo Việt Nam được đặt trang trọng dọc theo bức tường bên phải, phía ghế ngồi của nam giáo dân. Trong ánh sáng dịu nhẹ xuyên qua những khung cửa vòm, các ngài như âm thầm kể lại câu chuyện đức tin giữa lòng họ đạo cổ kính qua bao thế hệ.

Ký ức đức tin

Hiện nay, tại TPHCM nói riêng và cả nước nói chung, ngoài Trung tâm Hành hương Sở Kiện – nơi quy tụ nhiều hài cốt và tượng các thánh Tử đạo Việt Nam – thì có lẽ Chợ Quán là một trong số những nhà thờ hiếm hoi còn lưu giữ số lượng lớn tượng thánh cùng thánh tích.

Dãy tượng được bố trí trang nghiêm dọc theo các cột tường, bắt đầu từ tượng thánh Anrê Dũng Lạc ở vị trí đầu tiên, lần lượt kế sau là các tượng thánh Matthêu Lê Văn Gẫm, Augustinô Phan Viết Huy, Phêrô Đoàn Công Quí, Philipphê Phan Văn Minh, Phaolô Trần Văn Hạnh, Phaolô Lê Văn Lộc và Giuse Nguyễn Văn Lựu, tất cả tạo nên một “hành trình ký ức đức tin” gần gũi.

Các tượng thánh được thể hiện với nét mặt hiền hòa, phúc hậu. Những vị là linh mục như thánh Andrê Dũng Lạc, Phêrô Quí, Philipphê Minh hay Phaolô Lộc khoác trên mình phẩm phục phụng vụ trang trọng. Trong khi đó, các thánh Matthêu Gẫm, Augustinô Huy, Phaolô Hạnh và Giuse Lựu được khắc họa trong áo dài, khăn đóng truyền thống, làm nổi bật nét văn hóa Việt Nam và tạo cảm giác thân thuộc với người chiêm ngắm.

Là người yêu thích công việc khảo cứu lịch sử Giáo hội tại Việt Nam, cha phó họ đạo Chợ Quán Phêrô Đỗ Khắc Minh Khoa cho biết các vị thánh được tôn kính tại đây đều có mối liên hệ cách này cách khác với họ đạo. Thánh Phaolô Hạnh là người con của Chợ Quán. Thánh Matthêu Lê Văn Gẫm – thường được người xưa gọi là “ông lái Gẫm” – từng nhiều lần đưa đò chở Đức Giám mục đến ban Bí tích Thêm sức và thăm mục vụ họ đạo. Còn thánh Giuse Lựu, trước khi chịu chức linh mục, là thầy giúp xứ tại đây. Riêng thánh Phaolô Lê Văn Lộc, mồ côi cha mẹ từ năm 10 tuổi, đã được cha sở Chợ Quán cưu mang và tạo điều kiện cho theo học tại Chủng viện Cái Nhum…

Theo cha Khoa: “Vì là vùng đất thấm máu và lưu nhiều dấu tích của các thánh Tử đạo Việt Nam, nên các linh mục coi sóc Chợ Quán chọn một số vị làm bổn mạng các giáo khu là rất chính đáng và ý nghĩa”.

Dấu ấn qua các thời kỳ mục vụ

Để hiểu rõ hơn điều đó, xin lật lại một chút lịch sử hình thành các giáo khu trong giáo xứ. Thời cha Phaolô Hồ Văn Lành quản nhiệm (1968-1992), giáo xứ có 11 giáo khu với các tước hiệu quen thuộc như Thánh Tâm, Lộ Đức, Thánh Linh, Thánh Mẫu, Đức Mẹ Hằng Cứu Giúp, Nữ Vương Hòa Bình, Mông Triệu, Fatima, Vinh Sơn, Giuse và Vô Nhiễm. Đến thời cha Gioan Baotixita Võ Văn Ánh (1992-1998), giáo xứ được tổ chức lại thành 9 giáo khu và bắt đầu chọn các Thánh Tử đạo Việt Nam làm bổn mạng. Một giáo khu nhận toàn thể các Thánh Tử đạo Việt Nam làm quan thầy, tám giáo khu còn lại nhận một vị Thánh Tử đạo riêng. Có thể nói, đây là một dấu mốc quan trọng trong đời sống họ đạo diễn ra sau khi Giáo hội đã tuyên thánh 117 anh hùng đức tin Việt Nam vào ngày 19.6.1988.

Cha Khoa chia sẻ thêm: “Hồi xưa không có điều kiện ghi chép, nên thông tin không thể chắc chắn 100%. Tuy nhiên, theo thông tin tôi thăm hỏi từ các bậc cao niên trong họ đạo, thì các bức tượng này có từ thời cha sở Võ Văn Ánh. Việc này có thể hiểu được, vì lúc đó cha Ánh chọn các thánh tử đạo Việt Nam làm bổn mạng cho 9 giáo khu, đồng thời đặt thợ đúc tượng các vị thánh quan thầy. Nhiều khả năng là các tượng thánh được một xưởng ở Phú Nhuận, TPHCM thực hiện. Như vậy có thể nói những bức tượng các thánh Tử đạo Việt Nam hiện diện nơi nhà thờ Chợ Quán là công trình nghệ thuật thánh ‘thuần túy Việt Nam’. Được biết, các bức tượng trên được đúc bằng xi măng, cao khoảng 1.3 mét.

Từ năm 2018, cha sở Gabriel Trịnh Công Chánh về coi sóc giáo xứ, dù 9 giáo khu đã được sáp nhập lại thành 5, truyền thống nhận các Thánh Tử đạo Việt Nam làm bổn mạng vẫn luôn được duy trì. Theo đó, giáo khu 1 nhận bổn mạng thánh Giuse Lựu, giáo khu 2 thánh Phaolô Lộc, giáo khu 3 thánh Phaolô Hạnh, giáo khu 4 thánh Philipphê Minh và giáo khu 5 thánh Phêrô Quí. Đối với 3 vị thánh còn lại, sau này khi cha phó Khoa tái lập ban giới trẻ đã chọn thánh Tôma Thiện làm đấng bảo trợ. Ngoài ra, trong thánh đường còn có tượng đấng đáng kính Antôn Hồ Chí Thiện – con rể của ông trùm Huy, một giáo dân của họ đạo Chợ Quán.

Mỗi dịp mừng lễ bổn mạng giáo khu, tượng các ngài lại được rước xuống bàn thờ phụ để cộng đoàn tôn kính cách trọng thể. Đặc biệt, nhân dịp kỷ niệm 300 năm thành lập họ đạo (năm 2023) và trùng tu nội thất nhà thờ, cha sở Gabriel đã cho thay các bục gỗ cũ bằng bệ tượng xi măng kiên cố. Phía dưới mỗi tượng đều được ghi rõ thánh hiệu cùng ngày lễ kính, giúp giáo dân dễ dàng ghi nhớ và học hỏi theo gương nhân đức của các ngài.

Sợi chỉ đỏ nối kết đức tin

Gắn bó với giáo xứ từ thuở thiếu thời, ông Bùi Tấn Thành – ông từ nhà thờ – nhớ lại: “Thời cha Lành, nhà thờ mới chỉ có 3 tượng là thánh Minh, thánh Gẫm và thánh Hạnh, sau này mới đầy đủ hơn. Về sau nữa, cha sở Gabriel Trịnh Công Chánh còn làm thêm tranh kính màu các thánh Tử đạo trên gian cung thánh rất đẹp và trang trọng”.

Theo ông Thành, các tượng thánh luôn được giới trẻ giáo xứ lau chùi, chăm sóc thường xuyên. Dù trải qua nhiều năm tháng, các tượng vẫn giữ được vẻ đẹp nguyên bản. Ông tâm sự: “Được nhìn ngắm hình hài các ngài, qua bức tượng, là cách cổ võ lòng đạo. Đó là lý do sau giờ chầu hoặc khi lễ xong, bà con tín hữu vẫn nán lại cầu nguyện dưới chân những tượng thánh”.

Một trong những người vẫn giữ thói quen ấy là bà Nguyễn Thị Phước, 76 tuổi, giáo dân giáo khu 1. Sau mỗi thánh lễ, bà thường dừng lại trước dãy tượng các thánh Tử đạo để cầu nguyện và xin các ngài chuyển cầu. “Nhìn lên các ngài để nguyện xin chuyển cầu và thêm lòng kính mến hơn”, bà chia sẻ.

Khẳng định giá trị thiêng liêng này đối với đời sống cộng đoàn, ông Giuse Lê Quang Dũng, Chủ tịch Hội đồng Mục vụ họ đạo Chợ Quán nói: “Sự hiện diện của các thánh Tử đạo là một trong những phương cách cổ võ lòng mến yêu, tôn kính các ngài đối với bà con tín hữu. Đồng thời, đây cũng là niềm tự hào của một họ đạo lâu đời, nơi thấm đẫm máu đào của các bậc tiền nhân, và suốt nhiều thập kỷ qua đã trở thành cái nôi hun đúc đời sống đức tin cho cộng đoàn Dân Chúa qua bao thế hệ”.

Bích Vân