Trong lịch sử Giáo hội Công giáo tại Việt Nam, Đức Hồng y Gioan Baotixita Phạm Minh Mẫn là hồng y thứ hai có tham dự mật nghị bầu giáo hoàng; trước đó là Đức Hồng y Giuse Maria Trịnh Như Khuê. Điều đặc biệt là cả hai vị đều có hai lần tham dự mật nghị: ĐHY Giuse Maria Trịnh Như Khuê ở trong mật nghị bầu ĐGH Gioan Phaolô I và ĐGH Gioan Phaolô II cùng năm 1978; ĐHY Gioan Baotixita Phạm Minh Mẫn tham dự bầu ĐGH Bênêđictô năm 2005 và bầu ĐGH Phanxicô năm 2013.
Tháng 4.2005, sau tang lễ của ĐGH Gioan Phaolô II, mọi ánh mắt của nhân loại đổ dồn về quảng trường Quảng trường Thánh Phêrô. Trong bầu khí trang nghiêm của Nhà nguyện Sistina, Đức Hồng y GB Phạm Minh Mẫn đã cùng Hồng y đoàn đặt tay trên sách Phúc Âm, tuyên thệ giữ kín tuyệt đối những diễn biến của mật nghị – một truyền thống lâu đời thể hiện tinh thần trách nhiệm và sự hiệp thông. Khi làn khói trắng bay lên từ ống khói nhà nguyện, thế giới hân hoan chào đón vị tân Giáo Hoàng Bênêđictô XVI, đánh dấu một bước chuyển mình mới của Giáo hội hoàn vũ. Tám năm sau, vào tháng 3.2013, tên tuổi của Đức Hồng y Gioan Baotixita Phạm Minh Mẫn đến từ Việt Nam một lần nữa được ghi dấu trong lịch sử bầu giáo hoàng, sau sự kiện 800 năm rồi mới xảy ra: một vị giáo hoàng – Đức Bênêđictô XVI – quyết định từ nhiệm. Ở tuổi 79 và sức khỏe đã phần nào hạn chế, Đức Hồng y Phạm Minh Mẫn vẫn lên đường đến Rôma, thể hiện tinh thần trách nhiệm trước vận mệnh chung của Giáo hội. Ngài đã góp phần bầu chọn Đức Giáo Hoàng Phanxicô, vị mục tử được nhiều người xem là biểu tượng của sự giản dị, gần gũi và giàu lòng thương xót.
Vì hai “chuyến đi” đến thành Rôma đều quá đỗi đặc biệt trong cuộc đời mình nên Đức Hồng y Gioan Baotixita đã mang nhiều cảm xúc sâu đậm, cũng như giữ nhiều kỷ niệm trong tâm trí.
Ngay sau khi có giáo hoàng mới năm 2005, Đức Hồng y nhận định: “So sánh với nhiều mật viện bầu giáo hoàng trong lịch sử, cuộc bỏ phiếu lần này diễn ra khá nhanh chóng. Chỉ sau 2 ngày với 4 vòng bỏ phiếu, Đức Hồng y Joseph Ratzinger – Tổng Trưởng Bộ Giáo Lý Đức Tin và là Niên trưởng Hồng y đoàn – đã được bầu làm vị giáo hoàng thứ 265 trong lịch sử Giáo hội. Kết quả này đã nói lên sự tín nhiệm cao mà các hồng y cũng như Giáo hội toàn cầu đặt nơi vị tân giáo hoàng. Tôi hy vọng rằng Đức Bênêđictô XVI sẽ là một sứ giả Tin Mừng không mỏi mệt, giúp cho Giáo hội Chúa Kitô chu toàn sứ mạng làm chứng cho tình yêu Thiên Chúa đối với loài người, một mục tử can đảm dẫn dắt Dân Chúa vượt qua những cám dỗ và thách đố của nền văn hóa thực dụng, hưởng thụ, và duy vật chất trong xã hội ngày nay, để tiến đến sự sống dồi dào của Chúa Kitô Phục Sinh; là một vị lãnh đạo tinh thần khiêm tốn phục vụ Thiên Chúa và loài người qua những sáng kiến khôn ngoan, nhằm xây dựng một cộng đồng nhân loại mới sống trong sự thật và thánh thiện, trong tình yêu thương và an bình của Chúa Kitô. Tôi muốn ghi lại ở đây một ấn tượng khó quên về Đức Tân Giáo Hoàng. Trước khi được chọn làm giáo hoàng, với tư cách là Niên trưởng của Hồng y đoàn, ngài đã thường xuyên điều khiển các phiên họp của các hồng y cũng như chủ sự những nghi lễ chính của giáo triều. Trong suốt thời gian đó, hầu như tôi không thấy ngài cười, và không ít người nhận xét đó là bản tính cố hữu của ngài. Tuy nhiên, từ khi được Chúa chọn làm Thủ Lãnh cho Dân Chúa, ngài luôn nở nụ cười niềm nở mọi nơi và mọi lúc, đem niềm vui đến cho tất cả mọi người…”.
Trong lần đi bầu giáo hoàng năm 2005, Đức Hồng y Gioan Baotixita cũng đến viếng Đức cố Giáo Hoàng Gioan Phaolô II lúc đó vừa được Chúa gọi về. Ngài kể: “Vào buổi chiều ngày 6.4.2005, tôi hướng dẫn phái đoàn các linh mục, tu sĩ Việt Nam đang tu học tại Rôma vào Đền Thánh Phêrô để viếng thi hài Đức cố Giáo Hoàng Gioan Phaolô II. Trong những ngày này, cả triệu người từ khắp nơi trên thế giới đổ về Rôma với ước mong được nhìn thấy Đức Thánh Cha lần cuối và để tham dự lễ tang của ngài. Vì thế, không những Quảng trường Thánh Phêrô và đại lộ Hòa Giải (đường dẫn vào quảng trường) mà cả nhiều con đường khác tại Rôma đều chật kín khách hành hương. Người ta phải xếp hàng trung bình từ 8 đến 12 giờ mới vào được bên trong Đền Thờ, và cũng chỉ được đi chung quanh nơi quàn thi hài Đức Thánh Cha một lần, vừa đi vừa thầm thì cầu nguyện. Điều đặc biệt đáng nói là phần lớn khách hành hương lại là những người trẻ. Thế mới biết là Đức cố Giáo Hoàng đã để lại dấu ấn lớn lao như thế nào trong tâm hồn các tín hữu, nhất là các bạn trẻ. Được một hồng y hướng dẫn, phái đoàn Việt Nam không phải xếp hàng lâu mà đi theo một lối riêng, và khi đã vào trong, lại được đứng tại chỗ lâu hơn để chiêm ngắm Đức Thánh Cha và cầu nguyện. Giây phút đó, quỳ gần bên thi hài Đức Thánh Cha, tôi nhớ đến lời ngài đã nói lần nào đó với một đoàn tín hữu Việt Nam: Việt Nam ở trong trái tim của Cha, Việt Nam ở trong trái tim Đức Gioan Phaolô II, và Việt Nam đang ở đây, ở giữa Vatican, ở giữa lòng Giáo hội. Rất tình cờ, nhưng những ngày này lại là dịp quy tụ nhiều anh chị em Việt Nam từ nhiều nơi đổ về: từ châu Âu, từ châu Mỹ, và từ Việt Nam. Họ đến để tham dự các khoá tu đức và thường huấn, không ngờ lại là dịp để thay mặt cho cả Giáo hội tại Việt Nam bày tỏ lòng quý mến và thương tiếc vị Cha Chung mới qua đời. Việt Nam đang ở đây, giữa lòng Giáo hội, được chuyền máu từ trái tim của Mẹ Giáo hội, hiệp thông chặt chẽ với Thân Mình mầu nhiệm Chúa Kitô, và góp phần xây dựng Nhiệm Thể Chúa từng ngày. Xin tạ ơn Chúa về sự quan phòng kỳ diệu này”.
Tháng 3.2013, trong lần đi dự mật nghị thứ hai của mình, Đức Hồng y Gioan Baotixita cảm nhận: “Hội nghị Hồng y đoàn bắt đầu từ thứ Hai 1.3, kéo dài đến hết thứ Hai 8.3.2013. Ngoài việc trao đổi với nhau và biểu quyết về những công việc điều hành các sinh hoạt của giáo triều Vatican trong thời gian trống tòa (sede vacante), các hồng y cũng phúc trình tình hình công việc mục vụ tại Vatican hay tại giáo phận của mỗi người, cùng những sáng kiến trước những thách đố của xã hội đông tây trong thế giới hôm nay… Dành hơn một tuần lễ chia sẻ cho nhau công việc mục vụ dưới sự soi dẫn của Chúa Thánh Thần, cùng sự hộ phù của Thánh Mẫu Maria và các thánh, những vị hồng y hiểu biết, đồng cảm với nhau nhiều hơn, đồng thời nắm bắt những thách đố của xã hội hôm nay. Nhờ thế, tôi cảm thấy các hồng y cử tri bước vào Mật nghị bầu giáo hoàng với bầu khí thanh thản, với thái độ bình tâm, với tâm tình tin tưởng phó thác cho sự dẫn dắt của Chúa Thánh Thần. Tôi không thấy có sự xao động mà những phương tiện truyền thông đã gợi lên. Và có lẽ nhờ có sự chuẩn bị chu đáo mà việc bầu giáo hoàng có kết quả trong vòng hai ngày, và đã bầu được người như lòng Chúa mong muốn và như Dân Chúa mong đợi. Ngoài ra, nhờ những gặp gỡ và trao đổi trong các hội nghị trước đó mà Đức Tân Giáo Hoàng hiểu thêm ít nhiều về tôi, cũng như về Giáo hội tại Việt Nam… Ngay khi có mặt, sau khi tuyên thệ, Đức Hồng Y Niên trưởng mời tôi phát biểu… Trong phiên họp ngày hôm sau, tôi lại được mời phát biểu. Tôi bổ sung ý lần trước: vị giáo hoàng mà mọi người mong đợi là người nắm bắt được văn hóa đông tây và những thách đố của xã hội đông tây. Và tôi cầu xin Chúa Thánh Thần dẫn dắt ngài tiến bước trên con đường đối thoại với thế giới hôm nay, Phúc Âm hóa con người hôm nay, mở đường cho mọi người tiến bước đi đến sự sống dồi dào. Trong phiên họp ngày cuối hội nghị, thứ Hai 11.3, tôi lại được mời phát biểu lần ba…”.
Cho đến nhiều năm sau, Đức Hồng y của chúng ta vẫn nhớ rất rõ từng cử chỉ, lời nói của Đức Tân Giáo Hoàng cũng như bầu khí thiêng liêng khi đó: “Sáng thứ Tư 13.3.2013, sau thánh lễ là vòng phiếu II và III. Chiều là vòng IV và V. Đầu giờ chiều, tôi có nói với mấy vị hồng y quanh cận, tôi cầu nguyện xin Chúa Thánh Thần soi sáng cho các hồng y cử tri kết thúc sớm cuộc bầu giáo hoàng. Và tôi có cảm giác Chúa Thánh Thần sẽ nhậm lời vào cuối giờ chiều hôm đó. Kết quả vòng phiếu V chiều thứ Tư 13.3.2013, Đức Hồng y Jorge Maria Bergoglio – sinh 17.12.1936 tại Buenos Aires, Argentina; Tổng Giám Mục Buenos Aires năm 1998; hồng y năm 21.2.2001; Chủ tịch Hội đồng Giám mục Argentina từ năm 2005 đến năm 2011 – được hơn 2/3 số phiếu bầu. Sau tràng pháo tay kéo dài của 115 hồng y cử tri, là nghi thức nhận nhiệm vụ mới của Tân Giáo Hoàng mang danh hiệu Phanxicô. Lúc bấy giờ là 19g00 thứ Tư 13.3.2013. Sau đó, đi sang phòng bên cạnh thay phẩm phục giáo hoàng, nhưng Đức Phanxicô vẫn mang thánh giá giám mục cũ của mình. Kế tiếp là nghi thức thần phục. Nhưng trước tiên, Đức Tân Giáo Hoàng Phanxicô đến bắt tay chào Đức Hồng y Dias – cựu Bộ trưởng Bộ Phúc Âm Hóa – ngồi tại chỗ không di chuyển như các hồng y khác được. Sau đó ngài trở lên chỗ ghế dọn sẵn, Đức Tân Giáo Hoàng không ngồi, vẫn đứng và tiếp từng vị hồng y cử tri. Đến lượt tôi lên ngỏ lời với ngài, chúc mừng ngài, bày tỏ sự tùng phục ngài, hứa mời gọi Dân Chúa Việt Nam hằng ngày cầu nguyện cho ngài trong nhiệm vụ mới. Ngài nắm tay tôi, nói rằng việc làm chứng nhân đức tin cho mọi người anh em là cần thiết và đáng trân trọng. Nói xong, ngài cúi xuống hôn chiếc nhẫn của tôi. Cử chỉ bất ngờ đó làm cho tôi nghĩ rằng Đức Tân Giáo Hoàng là con người khiêm tốn và giàu lòng từ bi thương xót, đầy lòng can đảm sống hồng ân đức tin Chúa ban cho”.
DIÊN VĨ
